ORATIO XXVI. IN FUNERE PAULI FOXII ARCHIEPISCOPI TOLOSANI REGIS GALLIARUM ORATORIS AD GREGORIUM XIII. PONT. MAX. ET AD SEDEM APOSTOLICAM HABITA ROMAE IN AEDE S. LUDOVICI IV. KAL. IUNII MDXXCIV.
| Cf. Lazer. Diatr. de Vit. et Script. Muret. pag. 575. R. Fr. |
Si ut opum ac potentiae, sic eruditionis ac sapientiae heredes a magnis ac praeclaris viris institui possent, is demum Paulo Foxio idoneus laudator reperiretur, quemcunque ipse sibi earum virtutum successorem esse voluisset. Nam nec in quo amplior et uberior omnium laudandarum artium | Vid. adn. pag. 16. R. Fr. |
seges effloruerit, nec in quo vis et copia dicendi maior quam in eo exstiterit, ex omni memoria nostra deligi quisquam potest. Quo mihi maius ac difficilius onus impositum esse video, in hoc ornatissimo consessu de laudibus ipsius verba faciendi: quod neque unquam subire ausus essem, nisi et mea me multis abhinc annis suscepta adversus eum observantia, ut id facerem, adduxisset, et eorum, quorum imperium detrectare non poteram, auctoritas coëgisset. Neque nunc ei me ferendo parem fore confiderem, nisi mihi, quod vix dictu credibile est, ipsa levamento ac solatio esset difficultas. Nam si quemquam alium de Paulo Foxio pro ipsius dignitate dicere posse existimassem, valde me puderet in eum locum conscendisse, unde nihil aliud viderer praestitisse, quam ut summi viri laudes inopia dicendi detererem. Nunc cum satis intelligam, quod mihi eventurum est, ut oratio mea longe multumque infra
[ 291 ]
ipsius dignitatem iaceat, idem cuilibet quamlibet copioso et exercitato homini eventurum fuisse, facile patior delectum potissimum esse me, cuius praedicatione quasique praeconio admirabilium ipsius in omni genere virtutum ad eos, quibus illae forte minus notae fuissent, qualiscunque cognitio perveniret. Sed quoniam et multa mihi ac praeclara dicenda et in unius semihorae curriculum omnia concludenda sunt, ad res ipsas veniam, neque committam, ut ex tam brevi tempore pars a me ulla in rebus non necessariis consumpta videatur. Primum igitur, si generis nobilitas quidquam ad commendationem pertinet, vere hoc affirmare possumus, non multas gentes in universo terrarum orbe reperiri, quae cum gente Foxia vel antiquitate vel rerum gestarum gloria comparari queant. Quae cum ipsa per se nobilissima est, tum hoc nobilior, quod cum potentissimis Regibus et imperatoribus multiplici se iam pridem affinitate devinxit. Nam ut vetustiora taceam, neque illa repetam, quae quingentos fere abhinc annos a Comitibus Foxiis gestas et nobilium scriptorum consignata monumentis nulla unquam oblitterabit aetas; his certe centum proximis annis tres ex gente Foxia nobiles ac potentes reginae exstiterunt. Earum prima est Anna, Ioannis Foxii Candalae Comitis filia, quae Ladislao, Bohemiae et Ungariae regi, in matrimonium collocata, filiam ex eo sibi cognominem sustulit, uxorem postea Imperatoris Ferdinandi, matrem Imperatoris Maximiliani, aviam eius, qui nunc feliciter imperat, Rodolphi. Secundo loco nominabo Catharinam, Gastonis quinti filiam, reginam Navarrae, quae id regnum, in quod Francisco Phoebo fratri suo successerat, dotale ad Ioannem Albretium detulit: quo ex matrimonio natus est Henricus rex, avus Henrici, a quo hodieque| Cf. adn. pag. 109. R. Fr. |
idem regnum hereditario iure obtinetur. Sed et illius invicti Gastonis, ducis Nemorensis, qui dum vixit, terror hostium Gallici nominis fuit, qui fulminis in morem hostiles turmas disiicere, qui quacunque incedebat, victoriam in manibus gestare videbatur, qui semper vincere assuetus, postremo ad Ravennam, dum pro Ludovico XII. avunculo suo fortissime dimicat, etiam moriens vicit; eius igitur Gastonis sororem, Germanam nomine, Ferdinandi, Castellae regis, matrimonium tenuisse, notissimum est. Neque hoc loco reticenda est Margarita Foxia, Gastonis quarti filia, quae Francisco duci Britanniae nupta Annam ex eo suscepit, Caroli octavi primum, deinde etiam Ludovici duodecimi uxorem, ex qua nata est Claudia, uxor Francisci primi, mater Henrici secundi, avia
[ 292 ]
eius, qui hodie regnat, et ut speramus ac cupimus, diutissime ac felicissime regnabit, Henrici. Sed aut haec satis sunt ad ostendendam summam nobilitatem gentis Foxiae, aut non video, quid satis esse possit. Ex hac tam illustri gente natus est Paulus Foxius anno Christi MDXXIIX. patre Ioanne Carmanii Comite, matre Magdalena Caupenia, nobilissimus quidem utraque stirpe, sed ingentem virtute sua cumulum ad veterem suorum gloriam additurus. Natus autem est ea non oris modo ac vultus, sed totius corporis pulcritudine, ut ex ipso aspectu imago quaedam ingenitae virtutis atque honestatis emicaret. Vidi equidem illum et adolescens adolescentulum et. vir virum et senex senem: mea enim quam illius biennio fere grandior erat aetas: neque quenquam unquam videre memini, in quem verius conveniret id, quod Graeci de Alcibiade praedicant, in omnibus aetatis partibus aeque gratam ac iucundam ipsius formam fuisse.| Vid. Plutarch. Alcibiad. cap. 1. Fr. |
Ingenium ad omnes honestas disciplinas docile et ad eas percipiendas ita factum, ut, quae discebat, non tam accipere a magistris quam ipse ex se parere et eorum reminisci quodammodo ac recordari, ex illa vetere Platonis sententia,| Vid. Plat. Phaedr. cap. 18. (ed. Bip. pag. 165.) cf. Menon. cap. 15. Cic. Tusc. I. 24. Cat. mai. 21. extr. Fr. |
videretur. Mores et iam tum in illa aetatis teneritate graves, severi, compositi, et humanitatis tamen ac facilitatis condimento temperati: ut eos, quibuscum una erat, et incredibili quadam iucunditate conciliaret sibi, et exemplo suo ab omni improbitate revocaret. Denique ut in herbescenti segetum viriditate certa prope spes futurae messis apparet, sic nemo tunc erat, qui non eum a puero, qualis postea fuit, talem facile auguraretur fore: iustum, integrum, continentem, abstinentem, amantem pacis ac concordiae, veracem, apertum, simplicem, ad omnium potius peccata quam ad sua conniventem. Litterarum studia ita puerulus adamavit, itaque in eo postea constanter perstitit, ut id unum a publicis negotiis diverticulum perpetuo habuerit, ut quidquid ab eis dabatur otii, semper in litteris omne consumpserit. Graecis igitur et Latinis litteris Lutetiae diligenter excultus, ibidemque in Philosophiae studio magna cum cura exercitatus, Tolosam se ad percipiendam Iurisprudentiam contulit, quo in studio
[ 293 ]
tantos brevi tempore progressus fecit, ut adhuc adolescens publice de utroque iure magna cum omnium admiratione responderit, eosque honores consecutus, qui amplissimi, confecto studiorum curriculo, decerni solent, incredibili hominum concursu ius civile docuerit: cum ad eum inusitata quadam dicendi facultate, de obscuris dilucide, de confusis ac perturbatis ordinatim ac disposite, de dubiis enucleate disserentem etiam ii, qui diu magna cum laude docuerant, discendi caussa quotidie convenirent. Inde cum in aulam regiam venisset, ita statim Henrico secundo Regi, acri ac perspicaci ingeniorum existimatori, ita ceteris principibus viris carus atque acceptus fuit, vix ut quisquam unus uni carior foret quam unus hic universis. Ipse vero et officia obibat diligentissime, neque ullum diem abire patiebatur, quo non et Regem et ceteros principes salutaret, et cum eis sermonem consereret, et eos quo opus erat deduceret ac reduceret. Neque tamen, quod plerique omnes|
Huius loquutionis auctorem plerumque laudant Terentium in Andr. I. 1. 28. sic dicentem:
Quod plerique omnes faciunt adulescentuli, Ut animum ad aliquod studium adiungant.
sed ut omnes Graecum plei/ones pa/ntes (plei/ones dh\ pa/ntes tou=to le/gousin a)/nqrwpoi, quae leguntur in quibusdam edd. Prisciani lib. XVIII. 26. § . 275.) comparant, ita alii aliter interpretantur. Ac multi quidem fere idem esse aiunt quod plerique, aut aliquid plus, paene omnes, maior pars, maxima pars, die allermeisten; sunt quibus figura videatur per emendationem augens, plerique, immo omnes, aut sic dici, ut sex septem et simil., ut vel partic. suppleri possit; (cfr. Scaligeri adn. in Plaut. Gronov. Epid. II. 1. 1.) nonnulli etiam nihil esse quam omnes plerumque credebant. Mihi maxime probatur Ramshornii (Gramm. Lat. § . 208. 1. a. pag. 1014. ed. 2.) explicatio: “sehr viele und diese ohne Ausnahme, wie vulgo universi Caes. C. III. 61. ceteri omnes Cic. Cat. II. 9. 19. Fam. I. 1. 1.” Add. IIirt. de B. Afric. cap. 63. omnibusque reliquis aliis. Ceterum ante Terentium (cuius vide etiam Phorm. I. 3. 20. Heaut. IV. 7. 2. pleraque omnia.) hac dicendi forma usus erat Naevias, cuius Donatus ad Terent. locum supra laudatum protulit haec verba: Plerique omnes subiguntur sub suum iudicium. Eadem legitur apud Gell. N. A. I. 3. pr. 4. pr. (cf. ibid. VIII. 12. et adn. Gronov.) Cf. interpp. ad Caes. B. G. II. 30. et ad Corn. Nep. Eum. 12. pr. Fr.
|
aulici faciunt, reliquum tempus otiose et inutiliter absumebat: sed repetitis de integro studiis, Platonis praecipue et Aristotelis et Xenophontis ac Plutarchi et ceterorum eiusdem notae libros, ad formandam vitam et ad rationem gubernandae reipublicae pertinentes, ita studiose pervolutabat, ut eos in succum ac sanguinem suum converteret, omniaque eorum praecepta in numerato haberet, quibus non ad inanem loquacitatem, sed ad danda capiendaque de rebus maximis consilia tempestive uteretur. Historiae quoque multum operae ac studii dedit, gnarus, illustria praecepta nulla re magis quam exemplis illustribus confirmari. Itaque tum sacram, tum profanam, tum veterem, tum novam, tum
[ 294 ]
domesticam, tum externam ita pertractaverat, ut quacunque de re dicere ingressus esset, optimis et accommodatissimis exemplis ad confirmandum id, quod volebat, nunquam non abundaret. Quid de temporum ratione, quid de terrarum situ, quid de populorum institutis, ingeniis, moribus, foederibus, quid de quarundam gentium inter se aut naturali consensione aut odio vetere et ingenito loquar? quarum ille omnium rerum tantam notitiam habuit, ut id unum tota vita egisse videretur. His omnibus artibus instructus, eum iam ad obeundas legationes esset aptissimus, antequam tamen ullam earum susciperet, ex usu suo fore ratus est, si in amplissimo Senatu Parisiensi per tempus aliquod versaretur, ibique disceptandis quotidie maximi momenti negotiis, firmiora et solidiora sapientiae fundamenta iaceret, seque illi praestantium virorum coetui quasi recoquendum et expoliendum daret. Qua ipsius voluntate cognita, confestim Rex Henricus cum in Consiliariorum numerum adlegit: in quo hic ei etiam praecipuus honos habitus est, quod cum in eo senatu plura sint inter se distincta auditoria, quorum ad supremum non nisi gradatim pervenitur, Paulo Foxio ius inter primos adsidendi dicendaeque sententiae statim a principio tributum est. Ibi vero partam sibi antea iuris intelligentiam adsiduo tractandorum negotiorum usu ita perfecit ac perpoliit, ut brevi tempore principem inter Iurisconsultos locum obtinuerit, cum eos quidem, qui in libris consenuerant seque uni cognitioni dediderant, usu et exercitatione rerum forensium; eos autem, |
